مواد معدنی بدن (7) سدیم و کلر

سدیم و کلر

عنصر سدیم در سال 1807 توسط  Sir Humphrey Davy در انگلستان کشف گردید.منشاء این عنصر از کلمه انگلیسی سودا"soda " به معنای قلیا و نشانه آن از کلمه لاتین"natrium " گرفته شده است.

نمک طعام موجود در بازار در عمل کلرور سدیم خالص است ، که از دو جزء تشکیل دهنده آن ، سدیم  وکلربه وجودمی آید.در مایعات هردوجزء به صورت یون های محلول موجودند، و سدیم به عنوان کاتیون با بار مثبت وکلربه عنوان آنیون با بار منفی.

در نمک طعام ، هر یک از اجزاء تشکیل دهنده آن، یعنی سدیم و کلر به مقدار مساوی وجود دارند.

بر خلاف نمک طعام موجود در بازار یا بر خلاف اصطلاح شیمیائی نمک، نمک در بدن انسان، در گیاه و یا در بدن حیوانات،بندرت با سهم مساوی سدیم و کلر یافت می شود، بلکه اغلب با مقادیر نامساوی و بصورت ترکیبات دیگری غیر از NaCl وجود دارد .بدین ترتیب غذا هایی دریافت می شوند که مقدار قابل توجهی سدیم دارند، اما مقدار کلر آنها بسیار ناچیز است.

نزدیک به 40% از مایعات بدن،در هر لیتر تقریباً دارای 3/2 گرم سدیم و 6/3 گرم کلر می باشند. علاوه براین سدیم و کلر در عرق، بزاق، صفرا،مایعات روده، در متابولیسم های متعدد ودر اعضاء مختلف هنگام فعالیت  غده های ترشح کننده هورمون و اسید معده( اسید کلریدریک) و غیره مورد مصرف دارند.

حدود 50 درصد کل سدیم بدن در مایعات خارج سلولی قرار گرفته است که بالغ بر 56 گرم می شود. حدود 10 درصد از سدیم در درون سلول های بدن و 40 درصد باقی مانده در سطح کریستال های استخوان جای گرفته است، که نیمی از آن قابل تعویض بودهو در صورت کمبود دریافت یا دفع زیاد قابل جایگزینی است.در نوزادان نیز غضروف استخوان ها به عنوان منبع ذخیره سدیم عملمی نماید.

کلرحدود 15/0 درصد ازوزن بدن را تشکیل می دهد.بیشترین غلظت آن به شکل کلروردرمایع نخاعی وترشحات گوارشی است ، ما غلظت کلر در بافت عصبی و عضلات تقریباً پایین است .

وظایف سدیم وکلر

برای حفظ حجم و فشار اسمزی مایعات و خون ، بدن به نمک نیاز دارد. سدیم به انتقال دی اکسید کربن در خون و هدایت تحریکات عصبی کمک می کند.در بیماری آدیسون( که در نتیجۀ تخریب غدۀ فوق کلیوی ایجاد می شود) کلیه ها قدرت حفظ سدیم در بدن رااز دست می دهندو بسیاری از نشانه های این بیماری مشابه تجویز یک رژیم غذایی کم نمک است ، یا هنگامی که در آب و هوای داغ یا شرایط کاری خیلی گرم ، سدیم به مقدار زیاد از راه عرق از دست می رود. چنین فردی بی حال و دچار اختلال فکری شده،به آسانی خسته می شود و در صورتی که فعالیت کند، به شدت نفس نفس می زند.گرفتگی های عضلانی ممکن است ایجاد شود.

سدیم یکی از اجزاء عمده شیره های گوارشی مثل صفرا، شیره های روده وپانکراس است، و این ترشحات حاوی  حدود 3 گرم سدیم در هر لیترمی باشند.بدین ترتیب حدود 20 گرم سدیم از طریق شیره های گوارشی وارد لوله گوارش می شود.

در صورت عدم تعادل سدیم داخل و خارج سلولی امواج عصبی انتقال نمی یابند. وجود سدیم در جذب گلوکز و انتقال مواد غذایی ازغشاء سلول ضروری است.

افزایش مقدار سدیم از طریق افزایش مصرف و احتباس کلیوی ایجاد می شود. سدیم اضافی موجب افزایش مایع خارج سلولی شده که این امر منجر به بروز ادم در فضای بین سلولی می شود.

بر خلاف سدیم کلر به آسانی از غشاء سلول عبور می کند و در داخل سلول و در مایع بین سلول ها وجود دارد. کلر یکی ازعناصر اسیدی عمده برای تنظیم تعادل اسید وباز است و به حفظ رابطۀ فشار اسمزیک بدن کمک می کند.کلر یکی از ترکیبات اسید معده است .

کلر با ورود و خروج سریع ( شیفت کلرور) به گلبول های قرمز خون در انتقال CO2  به شش ها کمک می نماید.

در بیماری های اسهال و استفراغ و تعریق زیاد ، غلظت یون های کلر در بدن مانند یون های سدیم کاهش نشان می دهد.   

  افزایش میزان کلر پلاسمای خون در کم خونی ، بیماری قلبی ، بیماری کلیوی و حاملگی دیده می شود. کاهش میزان کلر پلاسمای  خون در مرض قند، تب و ذات الریه دیده می شود.

جذب و دفع سدیم وکلر

قسمت  اعظم سدیم در روده باریک و کمی از آن در معده جذب می شود، این عمل به وسیله انتقال فعال و صرف انرزی انجام می گیرد. سدیم مازاد بر نیاز بدن که غالباً حدود 90 تا 95 درصد سدیم مصرفی است ، از طریق ادرار دفع می شود.

هورمون آلدوسترون که از غدد فوق کلیوی ترشح می شود،تنظیم مکانیسم متابولیسم سدیم را بر عهده دارد.

سدیم از راه های زیر دفع می شود :

 1- 5 تا 35 میلی گرم به وسیله ادرار

2- 10 تا 125 میلی گرم به وسیله مدفوع

3- 25 تا125 میلی گرم به وسیله پوست به غیر از عرق

 4- 25 تا 125 میلی گرم به وسیله عرق

  به علت این که دریافت کلر معمولاً در ارتباط با سدیم است ، جذب آن شبیه جذب سدیم است . کلر در روده کوچک جذب می شود و  از طریق کلیه ها دفع می شود.اگر چه دقت تنظیم آن به اندازه سدیم نیست.

 دفع کلر از راه ادرار در رژیم غذایی پر نمک، راشیتیسم و سیروز کبد افزایش می یابد.

   میزان نیاز روزانه

 سدیم به میزان 500 تا 2000 میلی گرم در روز توصیه می شود . این مقدار در بیمارانی که مشکل تجمع مایعات را دارند ،  مثل  نارسایی مادر زادی قلبی، نارسایی کلیوی و ادم محیطی کاهش می یابد.

 کلرعموماً همراه سدیم و به صورت کلراید سدیم خورده می شود. مقدار نیاز روزانه به کلر 750 میلی گرم در روز است.

  مقدار کلر بدن در حدود 115 گرم است. این مقدار با دفع اضافی آن از راه ادرار ، عرق و دستگاه گوارش ، ثابت نگه داشته  می  شود. در اغلب افراد تعدل مثبت کلر مشاهده می شود زیرا مقدار ورودی آن از راه غذا بیش از مقدار مورد نیاز است. از دیگر سوی مقدار آن به طور همزمان با سدیم با تعریق زیاد و اسهال به شدت کاهش می یابد.میزان طبیعی کلر در پلاسمای  خون بین 348 و 376 میلی گرم در 100 میلی لیتر است.

  منبع عمدۀ سدیم در غذا ، شیر، پنیر، تخم مرغ ، گوشت و سبزیجات می باشد.

  منابع غذایی کلر همان منابع غذایی سدیم است.غذا های غنی از سدیم ، غنی از کلر هم است.

/ 0 نظر / 80 بازدید