مواد معدنی بدن (5) کلسیم

کلسیم

  این عنصر در سال 1808 توسط Sir Humphrey Davy در انگلستان کشف گردید. منشاء نام این عنصر از کلمه لاتین "calx " به معنای آهک است.

   این عنصر حدود 5/1 تا 2 درصد وزن بدن (850 تا 1400 گرم) یک فرد بالغ را تشکیل می دهد و از این مقدار حدود  99 درصد  آن در ساختمان دندانها و استخوانها شرکت می کند و یک درصد بقیه در بافت های دیگر بدن منتشر شده است.

   در حالت طبیعی مقدار آن در خون 9 تا 11 میلی گرم در 100 میلی لیتر خون است . بنابر این میزان کل کلسیم خون بالغ بر 5 تا 6  گرم می گردد که به سه شکل زیر تقسیم شده است :

     1-  بیش از 30 درصد با پروتئین های خون پیوند  دارد.

     2 – 5 درصد در ترکیبات خنثی خون مثل نیترات کلسیم ، بی کربنات کلسیم و فسفات کلسیم جای دارد.

     3 – حدود60 درصد آن به صورت ترکیبات یونیزه و فعال است .  

     وظایف کلسیم

  1- تشکیل بافت استخوانی : در ابتدای مرحله تکامل جنینی یک قالب یا الگوی پروتئینی قوی و متحرک جهت استخوان تشکیل  می شود . این الگو تا زمان تولد باقی می ماند و به خاطر انعطاف آن، تولد آسان می گردد .بعد از تولد عمل کلسیفیکاسیون 

   Calcification)) آغاز می گردد و این بافت سخت تر می شود.کلسیم به شکل بلور های فسفات کلسیم و هیدروکسید کلسیم  (مواد اصلی تشکیل دهنده هیدروکسی آپاتیت) دراستخوان رسوب می کند.هرساله 20 درصد کلسیم استخوان ها درافراد بالغ  جذب وجایگزین می گردد. این عمل نشان می دهد که افراد حداقل به 600 تا 700میلی گرم کلسیم درطول شبانه روزنیاز دارند. تا درعمل جایگزینی استخوان ها خللی بروز ننماید.میزان تجمع کلسیم ازدوران جنینی تا سن بیست سالگی رو به افزایش   ا ست. به طوری که مقدار کلسیم بدن نوزاد هنگام تولد به حدود 8/0 درصد وزن بدن او یا حدود 28 گرم می رسد واین مقدار در زمان بلوغ به 7/1 درصد وزن بدن او یا حدود 1200 گرم می رسد.

  طبق تحقیثقات در بین سنین 12 تا 14 سالگی بدن بیشترین میزان نیاز به کلسیم را داراست، به طوری که روزانه حدود 300  تا 400 میلی گرم کلسیم به بدن اضافه می شود و این مقدار به حدود 90 گرم در سال می رسد.

 2- تشکیل دندان ها: ماده معدنی عاج و مینای دندان ها هم از هیدروکسی آپاتیت تشکیل شده است ولی بلور های آن حاوی مقادیر کمتری آب بوده و سخت تر از استخوان ها ست. میزان کلسیم کل دندان ها ی یک فرد بالغ حدود 11 گرم است که تقریباً حدود یک درصد کل کلسیم بدن را شامل می شود.

3- تنظیم میزان کلسیم خون: قسمت انتهایی استخوان های بلند دارای یک ساختمان منفذ دار کریستالی به نام ترابکولا می باشند که مستقیماً با رگ های خونی مغز استخوان در ارتباط است و به وسیله کلسیم ذخیره ای خود در مواقع لزوم باعث تعدل میزان کلسیم خون می شود.

 4 - جلوگیری از جذب مقادیر زیاد استرنسیم: غذاهای حاوی مقادیر زیاد کلسیم باعث کاهش جذب استرنسیم می شوند. این دو عنصرز نظر شیمیایی یکسان واز نظر فیزیولوژیکی متفاوت عمل می نمایند. به طوری که جذب و جانشین شدن استرنسیم در استخوان ها به جای کلسیم باعث درخشندگی(Irradiation) می شود که غالباً نتایج مطلوبی به با ر نمی آورد. در صورت عدم دسترسی به مقادیر کافی کلسیم، استرنسیم جایگزین کلسیم می شود وازتبدیل ویتامین D به صورتی که باعث جذب کلسیم می شودجلوگیری می نماید.

 5 – کاتالیزور واکنش های بیولوژیکی بدن:

   - موثر در جذب ویتامین B­12 در روده

   - فعال کردن آنزیم لیپاز پانکراس وآنزیم هایی که در آزاد کردن انرژی از پروتئین ها، چربی ها و کربو هیدرات ها نقش دارند.

   - موثر در تشکیل و تجزیه استیل کولین که درعمل انتقال پیام های عصبی نقش دارد.

   - موثر در ترشح انسولین از سلول های تولید کننده آن در پانکراس به طوری که چنانچه در مایع داخل سلولی این سلول ها کلسیم  وجود نداشته باشد ، این سلول ها به افزایش میزان گلوکز پاسخ نمی دهند.

  6- ازجمله نقش های مهم دیگر کلسیم، می توان به نقش آن درهدایت تحریک عصبی، انقباض ماهیچه وانعقاد خون اشاره کرد.

  7- اخیراً ثابت شده است، که احتمالاً کلسیم می تواند نقش مؤ ثری در جلوگیری از بالا رفتن فشار خون ودرمان آن ایفا نماید.  هم چنین مشخص شده است که کلسیم عوارض قبل ازعادت ماهانه در زنان را کاهش می دهد و وازخطر ابتلا به بیماری های قلبی ، سکته، سرطان،کولون و سنگ کلیه نیز می کاهد.

 جذب و دفع کلسیم

 میزان جذب کلسیم در انسان حداکثر به 30 تا 50 درصد می رسد و این در حالی است که موش صحرایی می تواند کلسیم غذا ها را تا 100 درصد جذب نماید. در حالت طبیعی جذب 20 تا 30 درصد کلسیم مصرفی مناسب بوده و این مقدار معمولاً بیش از حدود 10 درصد نیست . جذب به روش انتقال فعال یا انتشار صورت می گیرد.قسمت عمده کلسیم در4/3 فوقانی روده جذب می شود، که دارای PH پائین تری است. کلسیم از راه غذا وارد بدن می شود وقسمتی از آن روزانه از راه مدفوع و ادرار دفع می شود. درافراد سالم که غذای کافی می خورند بین مقدار کلسیم دریافتی از غذا و مقداری که دفع می شود،تعادلی وجود دارد.اگر استخوان در حال رشد باشد، مثلاً در  بچه ها یا در حاملگی ، آن وقت مقدار کلسیم دریافتی باید افزایش داده شود تا این نیاز را با توجه به دفع اجباری کلسیم از راه ادرار و مدفوع ، تأ مین کند.

 جذب کلسیم در همۀ مراحل زندگی مهم است. در طی چند دهۀ اول زندگی ، رسیدن استخوان به حداکثر دانسیتۀ خود،موجب حفظ آن علیه کاهش مسلم تودۀ استخوانی در دوران سالمندی می گردد . بعد از سنین 30 تا 35 سالگی،کلسیم کافی به تنهایی نمی تواند

 کاهش توده استخوانی را متوقف کند بلکه فقط می تواند آن را کاهش دهد.در مردان بعد از 40 سالگی به ازای هر 10 سال  حدود 3%  ودر زنان حدود 8% از مواد استخوان کاهش می یابد. کلسیم جذب نشده غذاها یا کلسیم اگزوژن و کلسیم آندوژن که همراه با شیره های گوارشی به درون لوله گوارش ترشح شده است ، از طریق مدفوع دفع می شوند. کلسیم مدفوع حدود 10 تا 60 درصد مقدار کلسیم مصرفی است.  حدود 99 درصد از کلسیم هنگام عبور پلاسمای خون از کلیه ها دوباره جذب می شود که به حدود 10 گرم در روز می رسد. یک  درصد باقیمانده نیز معمولاً به حدود 100 تا 175 میلی گرم در روز می رسد که از طریق ادرار دفع می گردد.

    عوامل موثردر جذب کلسیم عبارتند از:

-    وجود فسفر و ویتامینD  برای جذب کلسیم در استخوانها و دندان ها لازم می باشد . نسبت 1 به 1 کلسیم و فسفر 1=P/Ca باعث می شود کلسیم در بالاترین میزان جذب شود. برای نوزادان پیشنهاد می شود این مقدار به 3/1 برسد.

- اگر مواد غذایی دارای پروتئین کافی باشند، معمولاً بیش از 10 درصد کلسیم موجود در مواد غذایی جذب خواهد شد، ولی در غذای فقیر از پروتئین این مقدار به 5 درصد کاهش می یابد. 

-    وجود اسید فیتیک در مواد غذایی موجب تشکیل فیتات کلسیم غیر محلول می شود، که غیر قابل جذب است (این امر در مورد دیگر فلزات دو ظرفیتی نظیر مس،آهن و روی نیز صادق است).درغلات بویژه در سبوس آنها اسید فیتیک زیاد است و نان هایی که از گندم تهیه می شوند در صورتی که خمیر آن برای مدتی بماند ، آنزیم فیتاز سبب تجزیه اسید فیتیک شده و این مانع جذب را از میان بر می دارد.(4)

-  اکسالات ها ( بویژه در اسفناج) مانع از جذب کلسیم خواهد شد.

-   PH روده که هر چه قلیایی باشد بیشتر مانع جذب کلسیم خواهد . ماست به علت داشتن لاکتو باسیل محیط روده را اسیدی کرده و موجب جذب کلسیم موجود در خود این ماده غذایی و کلسیم مواد دیگر غذایی می گردد.

-  لاکتوز موجود در غذا های مصرفی: به طوری که این دی ساکارید جذب کلسیم را از 15 تا 50 درصد افزایش می دهد.

-   مونوساکارید 5 کربنه ریبوز و فروکتوز و گلوکز(6 کربنه) در افزایش جذب گلوکز موثرند.(1)

-    وجود اسید های چرب بلند زنجیره در غذا موجب کاهش جذب کلسیم می شود.(1)

-     اضطراب و فشار روحی و بی تحرکی از عوامل کاهش دهنده جذب کلسیم می باشند. ثابت شده است که افراد کم تحرک یا بیماران بستری در بیمارستان هر ماهه حدود 5/0 درصد ازکل ذخیره کلسیم اسخوان های خود را از دست می دهند.

-    هورمون پاراتیروئید: سبب افزایش جذب کلسیم می شود.این هورمون ذخایر استخوانی را تجهیز می کند و دفع کلیوی را  بوسیله افزایش باز جذب در توبول دیستال کاهش می دهد.

-کلسیتونین: این هورمون بوسیله سلول های C غدۀ تیروئید تولید می شود. این ماده آزاد سازی کلسیم از استخوان ها را کاهش می دهد، بنابر این سطح کلسیم پلاسما را کاهش می دهد.     عوارض حاصل از افزایش کلسیم چیست؟

  معمول ترین علت افزایش کلسیم خون(هیپر کلسیما) ،سرطان ، عدم تحرک،هیپر تیروئید یسم و هیپر پاراتیروئیدیسم است.

  اثرات آن کاهش فعالیت سلول های عصبی و سلول های ماهیچه ای است ، که باعث ضعف وخستگی می شود. تظاهرات  آن شامل بی اشتهایی، تهوع،استفراغ، افزایش فشار خون و تشکیل سنگ های ادراری است.بسیاری از بیماران می توانند  مقادیربالای کلسیم  را تحمل کنند ، اگر در بیش از چندین ماه اتفاق افتد.

  عوارض حاصل از کمبود کلسیم چیست؟

  علل شایع شامل هیپو پاراتیروئیدیسم، هیپو منیزیمی، سوء جذب، کمبود ویتامینD و الکلیسم است. کمبود کلسیم باعث افزایش  انقباض ماهیچه ای می شود، که منجربه تتانی می شود. کمبود های طولانی مدت سیستمیک کلسیم باعث استئو پورز می شود.

  منابع غذایی کلسیم 

 بعد از لبنیات به جزء کره ، گل کلم و سبزی هایی که برگ سبز دارند، مثل شلغم و کلم که دارای اسید اکسالیک نمی باشند،

  ازمنابع خوب کلسیم  به شمار می آیند.لوبیای سویا نیز در صورت مصرف مقادیر زیاد می تواند منبع خوب کلسیم به شمار آید.افراد  بالغ حدود 7/1 کلسیم  مورد نیازخود را از نان می گیرند.

  میزان احتیاج بدن به کلسیم

  بدن نوزادان و کودکان که استخوان بندی آنها در حال رشد ونمو است بمراتب بیش از بزرگسالان  احتیاج به کلسیم دارد. میزان  نیاز شیر خواران به کلسیم، روزانه برای هر کیلو گرم وزن بدن 40 میلی گرم است،این میزان در دو سالگی به 17 میلی گرم، در شانزده  سالگی به 12 میلی گرم و در انسان بالغ به 7تا 9 میلی گرم کاهش می یابد.احتیاج زنان باردار و شیر ده به کلسیم دو تا سه برابر  اشخاص دیگر است(5/1 تا 2 گرم در روز).

/ 0 نظر / 71 بازدید